အပူပိုင်းဒေသဖြစ်တဲ့ မြန်မာနိုင်ငံမှာ မိုးရာသီလို စိုစွတ်တဲ့အချိန်တွေမှာ မြေကြီး၊ ရွှံ့၊ လယ်ကွင်း၊ ညစ်ညမ်းနိုင်တဲ့ရေတွေနဲ့ မကြာခဏ ထိတွေ့နေရသူတွေ အထူးသတိထားသင့်တဲ့ ရောဂါတစ်မျိုးရှိပါတယ်။ အဲဒါကတော့ Melioidosis (မီလီအွိုင်ဒိုးစစ်) လို့ခေါ်တဲ့ ရောဂါပါ။ ဆေးပညာအရ Whitmore’s disease လို့လည်း ခေါ်ကြပြီး အပူပိုင်းဒေသ၊ အထူးသဖြင့် ဆင်းရဲနွမ်းပါးတဲ့ ဒေသတွေမှာ မကြာခဏ ရောဂါရှာဖွေမှုနောက်ကျနိုင်တဲ့အတွက် “အမေ့လျော့ခံရလေ့ရှိတဲ့ အပူပိုင်းဒေသရောဂါ” တစ်မျိုးအဖြစ် ပညာရှင်တွေက အသိအမှတ်ပြုသင့်ကြောင်း တင်ပြထားကြတဲ့ ရောဂါဖြစ်ပါတယ်။
ထိုင်းနိုင်ငံရဲ့ မကြာသေးခင်က သတင်းတွေကလည်း ဒီရောဂါကို ပိုသတိထားသင့်ကြောင်း ပြသနေပါတယ်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၈ ရက်နေ့က ထိုင်းအစိုးရနဲ့ ကျန်းမာရေးတာဝန်ရှိသူတွေက Melioidosis ရောဂါကို အထူးသတိထားစောင့်ကြည့်ဖို့ သတိပေးခဲ့ပါတယ်။ ထိုင်းနိုင်ငံမှာ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်ကနေ ဧပြီ ၁၆ ရက်အထိ Melioidosis လူနာစုစုပေါင်း ၇၃၂ ဦးရှိပြီး သေဆုံးသူ ၂၃ ဦးရှိခဲ့တယ်လို့ Thai PBS နဲ့ Khaosod English တို့က ဖော်ပြထားပါတယ်။ အထူးသဖြင့် ထိုင်းနိုင်ငံအရှေ့မြောက်ပိုင်းဒေသတွေမှာ ပိုပြီး သတိထားစောင့်ကြည့်နေပြီး Khon Kaen အပါအဝင် Health Region 7 မှာ လူနာ ၆၈ ဦးနဲ့ သေဆုံးသူ ၂ ဦးရှိခဲ့တယ်လို့လည်း ဖော်ပြထားပါတယ်။
Melioidosis ကို ဖြစ်စေတဲ့ ပိုးက Burkholderia pseudomallei ဆိုတဲ့ ဘက်တီးရီးယားပိုး ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီပိုးဟာ မြေကြီး၊ ရွှံ့၊ လယ်ကွင်း၊ ရေကန်၊ ချောင်း၊ မြောင်းနဲ့ ညစ်ညမ်းနိုင်တဲ့ရေတွေထဲမှာ ရှိနေနိုင်ပါတယ်။ အပူပိုင်းနဲ့ အပူသမပိုင်းဒေသတွေမှာ တွေ့ရတတ်တဲ့ ရောဂါဖြစ်တဲ့အတွက် မြန်မာနိုင်ငံလို မိုးများပြီး စိုစွတ်တဲ့ဒေသတွေမှာ နေထိုင်သူတွေ၊ လယ်ယာလုပ်ငန်းလုပ်ကိုင်သူတွေ၊ မြေကြီးနဲ့ အလုပ်လုပ်ရသူတွေ သတိထားသင့်ပါတယ်။
Melioidosis ဟာ ပုံမှန်အားဖြင့် လူကနေ လူကို ချောင်းဆိုး၊ နှာချေခြင်းကြောင့် ကူးစက်တတ်တဲ့ ရောဂါမဟုတ်ပါဘူး။ အများအားဖြင့် ပိုးရှိနိုင်တဲ့ မြေကြီး၊ ရွှံ့၊ ရေတွေနဲ့ ထိတွေ့မိရာကနေ ခန္ဓာကိုယ်ထဲ ဝင်ရောက်နိုင်ပါတယ်။ အထူးသဖြင့် ခြေထောက်၊ လက်၊ အရေပြားမှာ အနာ၊ ခြစ်ရာ၊ ဒဏ်ရာရှိနေတဲ့အချိန် ရွှံ့၊ ညစ်ညမ်းရေ၊ မြေကြီးတွေနဲ့ ထိတွေ့မိရင် ပိုးဝင်နိုင်ပါတယ်။ တစ်ခါတစ်ရံ ပိုးပါတဲ့ ဖုန်မှုန့်၊ ရေမှုန်တွေကို ရှူရှိုက်မိရာကနေလည်း ကူးစက်နိုင်ပြီး ရေသန့်မဟုတ်တဲ့ရေကို သောက်မိရာကနေလည်း ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။
ဒီရောဂါဟာ လူတိုင်းမှာ ဖြစ်နိုင်ခြေရှိပေမယ့် အချို့သူတွေမှာ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေပိုများပါတယ်။ လယ်သမားတွေ၊ ဥယျာဉ်စိုက်သူတွေ၊ မြေကြီးနဲ့ အမြဲထိတွေ့ရသူတွေ၊ ဆီးချိုရောဂါရှိသူတွေ၊ ကျောက်ကပ်ရောဂါနဲ့ အသည်းရောဂါရှိသူတွေ၊ ကိုယ်ခံအားကျဆင်းနေသူတွေ၊ ကင်ဆာရောဂါရှိသူတွေ၊ Steroid ဆေးနဲ့ ကိုယ်ခံအားနှိမ်ဆေးတွေ သုံးနေရသူတွေ၊ အရက်သေစာ အလွန်အကျွံသောက်သူတွေမှာ Melioidosis ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုများပါတယ်။ အထူးသဖြင့် ဆီးချိုရောဂါရှိသူတွေဟာ ဒီရောဂါနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ပိုပြီး သတိထားသင့်တဲ့ အုပ်စုထဲမှာ ပါဝင်ပါတယ်။
Melioidosis ကို ရှာတွေ့နိုင်ဖို့ ခက်ခဲတဲ့အချက်က ရောဂါလက္ခဏာတွေဟာ တစ်ယောက်နဲ့တစ်ယောက် မတူနိုင်တာပါ။ ရောဂါလက္ခဏာတွေဟာ တစ်ခါတစ်ရံ ငှက်ဖျား၊ အဆုတ်ရောင်၊ တီဘီ စတဲ့ ရောဂါတွေနဲ့ ဆင်တူနေနိုင်ပါတယ်။ အဖြစ်များတဲ့ လက္ခဏာတွေကတော့ အဖျားကြီးတာ၊ ချမ်းတုန်တာ၊ ချောင်းဆိုးတာ၊ ရင်ဘတ်အောင့်တာ၊ အသက်ရှူကြပ်တာ၊ ခန္ဓာကိုယ်နာကျင်ကိုက်ခဲတာ၊ ချွေးထွက်များတာ၊ အရေပြားမှာ အနာပြည်တည်တာ၊ လည်ပင်း၊ ချိုင်း၊ ပေါင်ခြံ စတဲ့နေရာတွေမှာ အဖုအကျိတ်တွေ ဖြစ်လာတာတွေ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ အချို့လူတွေမှာ ပိုးဝင်ပြီး ရက်ပိုင်းအတွင်း လက္ခဏာပြနိုင်သလို၊ အချို့မှာ ရက်သတ္တပတ်၊ လပေါင်းများစွာ ကြာမှ လက္ခဏာပြတာမျိုးလည်း ရှိနိုင်ပါတယ်။
အဖျားကြီးပြီး မသက်သာတာ၊ အသက်ရှူမြန်တာ၊ အသက်ရှူကြပ်တာ၊ သတိလစ်ချင်သလို ဖြစ်တာ၊ သွေးပေါင်ကျတာ၊ အနာပြည်တည်ပြီး ဖျားတာတွေ ရှိလာရင် ပေါ့ပေါ့ဆဆ မထားသင့်ပါဘူး။ အထူးသဖြင့် ဆီးချို၊ ကျောက်ကပ်၊ အသည်းရောဂါအခံရှိသူတွေမှာ အဖျားပြင်းပြီး နေမကောင်းဖြစ်လာရင် ဆေးရုံ၊ ဆေးခန်းကို မြန်မြန်ပြဖို့လိုပါတယ်။ ဒီလိုအခြေအနေတွေဟာ သွေးဆိပ်တက်ခြင်းလို ပြင်းထန်တဲ့အဆင့်ကို ရောက်နိုင်တဲ့အတွက် အချိန်မီကုသမှုရဖို့ အလွန်အရေးကြီးပါတယ်။
Melioidosis ကို ကာကွယ်ဖို့အတွက် အရေးကြီးဆုံးက မြေကြီး၊ ရွှံ့၊ ညစ်ညမ်းနိုင်တဲ့ရေတွေနဲ့ ထိတွေ့တဲ့အခါ သတိထားဖို့ပါ။ လယ်ထဲ၊ ဥယျာဉ်ထဲ၊ ရွှံ့ထဲ အလုပ်လုပ်ရင် ရာဘာဖိနပ်ရှည်၊ လက်အိတ် စတဲ့ ကာကွယ်ပစ္စည်းတွေ သုံးသင့်ပါတယ်။ ခြေထောက်၊ လက်မှာ အနာရှိရင် ရွှံ့၊ ညစ်ညမ်းရေတွေနဲ့ မထိတွေ့အောင် ရှောင်သင့်ပါတယ်။ ဒဏ်ရာရှိလာရင်လည်း သန့်ရှင်းအောင် ဆေးကြောပြီး ပလာစတာကပ်ထားဖို့လိုပါတယ်။ ရေသောက်တဲ့အခါမှာလည်း ရေသန့်သန့်ကိုသာ သောက်သင့်ပြီး မိုးရာသီမှာ ဖုန်မှုန့်၊ ရေမှုန်တွေများတဲ့နေရာမှာ အလုပ်လုပ်ရရင် နှာခေါင်းစည်းတပ်တာကလည်း ကာကွယ်ရေးအတွက် အထောက်အကူဖြစ်နိုင်ပါတယ်။
ဆီးချိုရောဂါရှိသူတွေကတော့ သွေးချိုကို သေချာထိန်းထားဖို့နဲ့ ခြေထောက်ဒဏ်ရာတွေကို အထူးဂရုစိုက်ဖို့လိုပါတယ်။ ခြေထောက်မှာ အနာသေးသေးလေးဖြစ်တာ၊ ခြစ်ရာလေးဖြစ်တာကိုတောင် ပေါ့ဆမထားသင့်ပါဘူး။ မြေကြီး၊ ရွှံ့၊ ညစ်ညမ်းရေနဲ့ ထိတွေ့ပြီးနောက် အဖျားတက်တာ၊ အနာပြည်တည်တာ၊ နေမကောင်းတာတွေ ဖြစ်လာရင် ဆရာဝန်ကို မိမိထိတွေ့ခဲ့တဲ့ အခြေအနေတွေ ပြောပြဖို့ အရေးကြီးပါတယ်။ “လယ်ထဲဆင်းဖူးတယ်၊ ရွှံ့နဲ့ထိတွေ့ဖူးတယ်၊ ညစ်ညမ်းရေနဲ့ထိတွေ့ဖူးတယ်” ဆိုတဲ့ အချက်တွေက ရောဂါရှာဖွေရာမှာ အရေးပါတဲ့ သတင်းအချက်အလက်တွေ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။
Melioidosis ကို သေချာသိဖို့အတွက် သွေး၊ ဆီး၊ ချောင်းဆိုးသလိပ်၊ အနာမှထွက်တဲ့အရည် စတာတွေကို ဓာတ်ခွဲခန်းမှာ စစ်ဆေးရနိုင်ပါတယ်။ ကုသရာမှာလည်း ပုံမှန်အဖျားဆေး၊ ပုံမှန်ပဋိဇီဝဆေးလောက်နဲ့ မလုံလောက်နိုင်ပါဘူး။ ရောဂါပြင်းထန်ရင် ဆေးရုံတက်ပြီး သွေးကြောထဲသွင်းတဲ့ အထူးပဋိဇီဝဆေးတွေနဲ့ ကုသရနိုင်ပါတယ်။ ဆေးရုံကုသမှုအပြီးမှာလည်း ရောဂါပြန်မဖြစ်အောင် သောက်ဆေးတွေကို ဆရာဝန်ညွှန်ကြားတဲ့အတိုင်း လအတော်ကြာ ဆက်သောက်ရနိုင်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ကိုယ်တိုင်ဆေးဝယ်သောက်ပြီး အချိန်ဆွဲမထားဖို့ အလွန်အရေးကြီးပါတယ်။
အချုပ်ပြောရရင် Melioidosis ဆိုတာ မြန်မာနိုင်ငံလို အပူပိုင်းဒေသမှာ နေထိုင်တဲ့သူတွေအတွက် မေ့ထားလို့မရတဲ့ ရောဂါတစ်မျိုးပါ။ မိုးရာသီမှာ လယ်ကွင်း၊ ရွှံ့၊ ညစ်ညမ်းနိုင်တဲ့ရေတွေနဲ့ ထိတွေ့ရသူတွေ၊ ဆီးချိုရောဂါနဲ့ အခြားရောဂါအခံရှိသူတွေ ပိုသတိထားဖို့လိုပါတယ်။ အဖျားကြီးပြီး မသက်သာတာ၊ အနာပြည်တည်တာ၊ အသက်ရှူကြပ်တာတွေရှိရင် ပေါ့ပေါ့ဆဆ မထားဘဲ ဆရာဝန်ကို မြန်မြန်ပြသင့်ပါတယ်။ သန့်ရှင်းရေးဂရုစိုက်ပါ၊ ဒဏ်ရာတွေကို သေချာကုပါ၊ လယ်၊ ဥယျာဉ်၊ ရွှံ့ထဲသွားရင် ကာကွယ်ပါ။ Melioidosis ကို မေ့ထားလို့ရပေမယ့် ပေါ့ဆလို့တော့ မရပါဘူး။
References
1. Wiersinga, W.J., et al. “Melioidosis.” Nature Reviews Disease Primers, Volume 4, Article 17107, 2018.
2. Currie, B.J. “Melioidosis: Evolving Concepts in Epidemiology, Pathogenesis, and Treatment.” Seminars in Respiratory and Critical Care Medicine, Volume 36, Issue 1, 2015.
3. Australian Government, Department of Health. Melioidosis: Guidelines for Diagnosis and Management, 2022.
4. White, N.J. “Melioidosis.” The Lancet, Volume 361, Issue 9370, 2003.
5. Thai PBS News. เตือนเฝ้าระวัง “โรคเมลิออยด์โดสิส” พบป่วยสะสม 732 คน เสียชีวิต 23 คน. 18 April 2026.
6. Khaosod English. Thai govt warns on melioidosis as cases reach 732. 18 April 2026
